همه چیز درباره موتور فرمان برقی

آیا تا‌به‌حال هنگام رانندگی احساس کرده‌اید که فرمان خودرویتان سنگین‌تر از همیشه می‌چرخد یا چراغ هشداری با علامت فرمان روی پشت آمپر روشن شده است؟ اگر تعمیرکار هستید، حتماً با مشتریانی مواجه شده‌اید که از لرزش فرمان یا صداهای عجیب هنگام پیچیدن شکایت دارند. دنیای خودرو با سرعت سرسام‌آوری به سمت برقی‌شدن پیش می‌رود و سیستم‌های سنتی هیدرولیک، جای خود را به تکنولوژی‌های هوشمندتری می‌دهند. قلب تپنده‌ی این سیستم جدید، قطعه‌ای به نام موتور فرمان برقی است.

یک تعمیرکار حرفه‌ای، تعمیرکاری است که «چرایی» و «چگونگی» عملکرد قطعات را بداند، نه فقط روش تعویض آن‌ها را. در این مقاله جامع، قرار است به عمق سیستم EPS نفوذ کنیم، دلایل خرابی آن را بررسی کنیم و نکاتی را بگوییم که شاید در کمتر دوره‌ای به شما گفته باشند. با ما همراه باشید تا دانش فنی خود را در این زمینه به‌روز کنید.

سیستم فرمان برقی چیست و چرا جایگزین هیدرولیک شد؟

پیش از آنکه سراغ اصل مطلب یعنی موتور فرمان برقی (Electric steering motor) برویم، باید بستر فعالیت آن را بشناسیم. سیستم فرمان برقی یا EPS (Electronic Power Steering)، برخلاف سیستم‌های هیدرولیک که وابسته به پمپ روغن، تسمه و نیروی موتور احتراقی بودند، مستقیماً از یک موتور الکتریکی نیرو می‌گیرد.

چرا خودروسازان به سمت EPS رفتند؟

1. کاهش مصرف سوخت: سیستم هیدرولیک دائماً در حال کار است و باری روی دوش موتور دارد؛ اما فرمان برقی فقط زمانی که راننده فرمان را می‌چرخاند، انرژی مصرف می‌کند.
2. حذف نشتی روغن: بزرگ‌ترین دردسر فرمان‌های هیدرولیک، یعنی نشتی روغن و کثیفی موتور، در این سیستم حذف شده است.
3. قابلیت تنظیم هوشمند: نرمی فرمان در سرعت‌های پایین (برای پارک کردن) و سفتی آن در سرعت‌های بالا (برای پایداری جاده) توسط ایسیو مدیریت می‌شود.

نکته مهم:

در سیستم‌های فرمان برقی، اگر خودرو خاموش باشد، فرمان بسیار سفت خواهد بود؛ زیرا نیروی کمکی موتور الکتریکی وجود ندارد. این امر یک نقص فنی نیست، بلکه ذات سیستم EPS است.

ساختار و اجزای تشکیل‌دهنده سیستم فرمان برقی

برای اینکه بتوانید موتور فرمان برقی را عیب‌یابی کنید، باید اجزای همکار آن را بشناسید. این سیستم یک زنجیره به هم پیوسته است:

1. سنسور گشتاور: سنسور گشتاور روی ستون فرمان نصب می‌شود و میزان نیرویی که راننده به غربیلک وارد می‌کند را به همراه زاویه چرخش اندازه‌گیری کرده و به یونیت ارسال می‌کند.
2. سنسور سرعت خودرو: سنسور سرعت خودرو اطلاعات سرعت را به یونیت می‌فرستد تا میزان سفتی فرمان تنظیم شود.
3. یونیت کنترل الکترونیکی (EPS ECU): مغز متفکر سیستم است. داده‌ها را از سنسورها می‌گیرد و محاسبه می‌کند که موتور برقی چقدر باید نیرو اعمال کند.
4. موتور الکتریکی: مجری دستورات است که نیروی لازم برای چرخش چرخ‌ها را تأمین می‌کند.
5. مکانیزم کاهنده (گیربکس): نیروی دورانی موتور را به ستون یا جعبه فرمان منتقل می‌کند.

موتور فرمان برقی چگونه کار می‌کند؟

عملکرد موتور فرمان برقی یک فرآیند دقیق مهندسی است. زمانی که راننده شروع به چرخاندن غربیلک فرمان می‌کند، میله پیچشی داخل ستون فرمان کمی می‌پیچد. سنسور گشتاور این پیچش را حس کرده و سیگنالی به ECU می‌فرستد.

هم‌زمان، ECU سرعت خودرو و دور موتور را بررسی می‌کند. بر اساس یک نقشه از‌پیش‌تعیین‌شده، جریانی مشخص به موتور الکتریکی (معمولاً یک موتور DC براشلس یا ذغالی) ارسال می‌شود. موتور می‌چرخد و نیروی کمکی را از طریق چرخ‌دنده‌ها به شفت فرمان اعمال می‌کند تا راننده با کمترین فشار، خودرو را هدایت کند.

انواع محل قرارگیری موتور برقی

محل نصب این موتور در خودروهای مختلف (داخلی، چینی، کره‌ای) متفاوت است و شناخت آن برای تعمیرات حیاتی است:

• نوع ستونی (فرمان برقی C-EPS): موتور روی ستون فرمان (زیر داشبورد) نصب است. (مانند دنا پلاس، پژو ۲۰۷ برقی، اکثر خودروهای چینی مثل جک S5).
• نوع پینیون (فرمان برقی P-EPS): موتور روی پینیون جعبه فرمان قرار دارد.
• نوع دندانه‌شانه‌ای (فرمان برقی R-EPS): موتور مستقیماً روی جعبه فرمان (Rack) نصب است و قوی‌ترین نوع محسوب می‌شود. (معمولاً در خودروهای سنگین‌تر یا لوکس‌تر).

علائم خرابی موتور فرمان برقی و روش‌های تشخیص آن

این بخش مهم‌ترین قسمت برای شماست. مشتری با چه نشانه‌هایی مراجعه می‌کند و شما چگونه باید تشخیص دهید که مشکل از موتور فرمان برقی است یا سایر اجزا؟

۱. روشن شدن چراغ هشدار EPS

اولین و بارزترین نشانه، روشن شدن چراغ EPS روی صفحه کیلومتر است. این چراغ یعنی یونیت کنترل خطایی را ثبت کرده و سیستم کمکی را غیرفعال یا محدود کرده است.

۲. سفت شدن ناگهانی فرمان

اگر موتور الکتریکی بسوزد، داغ کند یا ارتباطش با یونیت قطع شود، سیستم از مدار خارج شده و فرمان به شدت سفت می‌شود (حالت مکانیکی خالص).

۳. لرزش فرمان هنگام چرخاندن

گاهی خرابی سنسور گشتاور یا مشکل در سیم‌پیچی موتور باعث می‌شود فرمان حین چرخش «پله‌پله» شود یا بلرزد. این مورد در برخی خودروهای چینی شایع‌تر است.

۴. صداهای غیرعادی (وزوز یا تق‌تق)

فرسودگی بلبرینگ‌های موتور یا خرابی چرخ‌دنده‌های انتقال نیرو (حلزونی) می‌تواند باعث ایجاد صدای ناهنجار از زیر داشبورد (در نوع ستونی) شود.

۵. عدم برگشت‌پذیری فرمان

در حالت سالم، پس از پیچیدن، فرمان باید تمایل به برگشت به مرکز داشته باشد. خرابی در کالیبراسیون یا اصطکاک زیاد در موتور می‌تواند مانع این امر شود.

نکته:

به مشتریان خود گوشزد کنید که نادیده گرفتن لرزش‌های جزئی یا صدای خفیف در فرمان برقی، می‌تواند منجر به آسیب دیدن یونیت گران‌قیمت EPS شود. هزینه تعمیر موتور بسیار کمتر از تعویض کل مجموعه ستون فرمان است. پیشگیری همیشه ارزان‌تر از درمان است.

عیب‌یابی موتور فرمان برقی

بسیاری از تعمیرکاران کم‌تجربه با دیدن خطای فرمان، بلافاصله حکم به تعویض موتور می‌دهند. اما در دوره‌های تخصصی کارنو مهارت، ما به شما می‌آموزیم که ریشه‌یابی کنید.

مراحل عیب‌یابی اصولی

1. بررسی ولتاژ باتری و دینام: سیستم EPS مصرف برق بالایی دارد. ضعف باتری یا نوسان دینام اولین متهم اختلال در عملکرد موتور فرمان برقی است.
2. دیاگ و خواندن کد خطا (DTC): کد خطا مسیر را روشن می‌کند. مثلاً خطای C1500 در خودروهای کیا هیوندای معمولاً مربوط به سنسور گشتاور است، نه خود موتور.
3. کالیبراسیون: گاهی اوقات پس از باز و بست جلوبندی یا تنظیم فرمان، سنسور زاویه فرمان به هم می‌ریزد و نیاز به کالیبره کردن با دستگاه دیاگ دارد.
4. بررسی اتصالات و فیوزها: فیوزهای اصلی EPS معمولاً آمپر بالا (۴۰ تا ۸۰ آمپر) هستند. اکسیده شدن پایه‌های فیوز یا شل بودن اتصال بدنه می‌تواند باعث قطع و وصل شدن فرمان شود.

تفاوت تعمیرات فرمان برقی در خودروهای داخلی، چینی و کره‌ای

در آکادمی کارنو مهارت، ما روی تفاوت‌های ظریف تمرکز می‌کنیم:

• خودروهای داخلی (مثل دنا و ۲۰۷): معمولاً از سیستم‌های C-EPS استفاده می‌کنند. مشکل شایع در این خودروها، نویز سنسور گشتاور و گاهی نفوذ رطوبت به یونیت است.
• خودروهای چینی (مثل جک، چری، ام‌وی‌ام): کیفیت قطعات الکترونیکی در این خودروها نوسان دارد. خرابی‌های ناگهانی موتور یا خطاهای ارتباطی شبکه CAN در این مدل‌ها بیشتر دیده می‌شود.
• خودروهای کیا و هیوندای: در مدل‌هایی مثل اپتیما یا سوناتا YF، خرابی قطعه‌ای پلاستیکی به نام «کوپلینگ فرمان» بسیار شایع است که باعث صدای «تق» هنگام لرزش فرمان می‌شود و اغلب به اشتباه خرابی موتور تشخیص داده می‌شود.

دنیای برق خودرو پیچیده اما پول‌ساز است. اگر می‌خواهید به عنوان یک متخصص شناخته شوید که توانایی عیب‌یابی دقیق سیستم‌های مالتی‌پلکس، انژکتور و به خصوص سیستم‌های رفاهی مثل فرمان برقی را دارد، دانش سطحی کافی نیست.

شما نیاز دارید نقشه‌خوانی را مسلط شوید، کار با مولتی‌متر و اسیلوسکوپ را یاد بگیرید و بتوانید یونیت‌ها را پروگرام کنید. تمامی این مهارت‌ها در دوره‌های جامع آموزش برق خودرو مجموعه کارنو مهارت به صورت کاملاً عملی تدریس می‌شود. تسلط بر این حوزه، یعنی تضمین آینده شغلی شما در بازاری که هر روز تخصصی‌تر می‌شود.

نگهداری و افزایش طول عمر سیستم EPS

به عنوان یک متخصص، به مشتریان خود توصیه‌های زیر را ارائه دهید تا طول عمر موتور فرمان برقی خودرویشان افزایش یابد:

• عدم نگه‌داشتن فرمان در انتها: نگه‌داشتن فرمان در حالت قفل (Lock-to-Lock) بیش از ۵ ثانیه، فشار بسیار زیادی به موتور وارد کرده و باعث داغ شدن (Overheat) و فعال شدن سیستم حفاظتی می‌شود.
• بررسی لاستیک‌ها: تنظیم نبودن باد لاستیک‌ها یا استفاده از سایز غیراستاندارد، فشار مضاعفی به موتور EPS وارد می‌کند.
• سلامت سیستم تعلیق: خرابی سیبک‌ها و مفصل‌های جلوبندی، اصطکاک را بالا برده و موتور را خسته می‌کند.
• محافظت در برابر آب: اگرچه موتورها آب‌بندی شده‌اند، اما شستشوی غیر‌اصولی موتور (موتورشویی) می‌تواند به کانکتورهای یونیت EPS آسیب بزند.

نتیجه‌گیری

موتور فرمان برقی قطعه‌ای حیاتی است که آسایش و ایمنی رانندگی مدرن را تضمین می‌کند. شناخت دقیق عملکرد آن، توانایی تفکیک خرابی‌های مکانیکی از الکترونیکی و تسلط بر استفاده از دستگاه دیاگ برای کالیبراسیون، مرز بین یک تعویض‌کار و یک تعمیرکار متخصص است.

در آکادمی کارنو مهارت، هدف ما تربیت متخصصانی است که بر تکنولوژی‌های روز خودروهای داخلی، چینی و کره‌ای مسلط باشند. اگر به دنبال ارتقای سطح دانش فنی خود هستید و می‌خواهید درآمدتان را از طریق یادگیری مهارت‌های نوین افزایش دهید، همین حالا با کارشناسان ما تماس بگیرید یا برای مشاهده نکات آموزشی رایگان و ویدیوهای تخصصی، حتماً به پیج اینستاگرام کارنو مهارت سر بزنید. یادگیری امروز شما، سرمایه‌گذاری برای درآمد فردای شماست.

دوره برق و انژکتور و آپشنال خودروهای چینی

9.980.000 تومان – 24.900.000 تومانPrice range: 9.980.000 تومان through 24.900.000 تومان

با بیش از 80 ساعت آموزش عملی و تخصصی، این دوره شما را برای عیب‌یابی و تعمیر سیستم‌های برق و انژکتور خودروهای چینی آماده می‌کند. مناسب برای فنی‌کارانی که به‌دنبال ورود حرفه‌ای به بازار خودروهای وارداتی هستند.

سوالات متداول

۱. چرا چراغ EPS خودرو روشن شده اما فرمان همچنان نرم است؟

این حالت معمولاً نشان‌دهنده یک خطای موقت یا خرابی جزئی در یکی از سنسورهاست که هنوز به مرحله بحرانی نرسیده است. سیستم در حالت «Limp Home» یا اضطراری کار می‌کند. باید سریعاً دیاگ زده شود تا از آسیب به موتور جلوگیری شود.

۲. آیا موتور فرمان برقی قابل تعمیر است یا باید تعویض شود؟

در بسیاری از موارد، اگر مشکل از بلبرینگ‌ها، ذغال‌ها (در موتورهای DC معمولی) یا سنسورها باشد، قابل تعمیر است. اما اگر سیم‌پیچ موتور سوخته باشد یا برد الکترونیکی داخلی آسیب جدی دیده باشد، تعویض آن منطقی‌تر و ایمن‌تر است.

۳. تفاوت اصلی فرمان برقی کیا و هیوندای با خودروهای چینی در چیست؟

اصول کارکرد یکی است، اما کیفیت متریال و پروتکل‌های شبکه CAN متفاوت است. در خودروهای کره‌ای، سیستم‌های حفاظتی دقیق‌تری وجود دارد و خرابی‌های مکانیکی (مثل کوپلینگ) شایع‌تر از سوختن موتور است، در حالی که در خودروهای چینی ایرادات الکترونیکی و نرم‌افزاری بیشتر دیده می‌شود.

۴. آیا نصب رینگ و لاستیک اسپرت (پهن) به موتور فرمان برقی آسیب می‌زند؟

بله. لاستیک پهن‌تر اصطکاک بیشتری با زمین دارد. این یعنی موتور فرمان برقی باید نیروی بیشتری برای چرخاندن چرخ‌ها تولید کند که در درازمدت باعث کاهش عمر موتور و داغ کردن آن می‌شود.

۵. هزینه تعمیر فرمان برقی چقدر است؟

هزینه بسته به نوع خرابی (نرم‌افزاری، سنسور، یا تعویض موتور) و مدل خودرو بسیار متفاوت است. کالیبره کردن هزینه پایینی دارد، اما تعویض کامل ستون فرمان می‌تواند هزینه سنگینی داشته باشد. تشخیص صحیح تعمیرکار می‌تواند هزینه‌ها را به شدت کاهش دهد.