بخارگیر موتور (CCV) چیست؟

تا به حال برایتان پیش آمده که مشتری با شکایت از روغن‌ریزی‌های عجیب، دود آبی گاه‌وبیگاه یا حتی کم کردن روغن بدون نشتی ظاهری به تعمیرگاه مراجعه کند؟ بسیاری از همکاران ما در اولین قدم به سراغ رینگ و پیستون یا لاستیک ساق سوپاپ می‌روند. اما صبر کنید، گاهی اوقات مقصر اصلی، قطعه‌ای ساده، ارزان اما بسیار حیاتی به نام بخارگیر موتور یا همان سیستم CCV است.

در این مقاله جامع، قرار است پرونده‌ی فنی این قطعه را باز کنیم. اگر می‌خواهید به عنوان یک متخصص برق و انژکتور، تشخیص‌های دقیق‌تری داشته باشید و مشتریانتان را از هزینه‌های سنگین تعمیر موتور نجات دهید، این مطلب دقیقاً برای شما نوشته شده است. نادیده گرفتن این قطعه‌ی کوچک، مصداق بارز ضرب‌المثل “آفتابه خرج لحیم کردن” است؛ چراکه بی‌توجهی به آن می‌تواند موتوری چند صد میلیونی را به نابودی بکشاند.

سیستم تهویه کارتر (CCV) چیست؟

پیش از آنکه به سراغ عیب‌یابی برویم، باید منطق عملکرد این سیستم را درک کنیم. وقتی موتور خودرو در حال کار است، در مرحله احتراق، فشار بسیار زیادی بالای پیستون وجود دارد. اگرچه رینگ‌های پیستون وظیفه آب‌بندی را دارند، اما هیچ آب‌بندی‌ای در جهان ۱۰۰ درصد کامل نیست.

همواره مقداری از گازهای داغ حاصل از احتراق، بخارات بنزین نسوخته و رطوبت، از کنار رینگ‌ها فرار کرده و وارد محفظه کارتر (پایین موتور، جایی که میل‌لنگ و روغن وجود دارد) می‌شوند. به این گازها در اصطلاح فنی Blow-by Gas می‌گویند.

اگر بخارگیر موتور نباشد چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر این گازها راه فراری نداشته باشند، سه فاجعه رخ می‌دهد:

1. افزایش فشار داخلی: فشار در کارتر بالا رفته و روغن موتور از کاسه‌نمدها، واشر کارتر و درب سوپاپ به بیرون پرتاب می‌شود (روغن‌ریزی‌های بدون توقف).
2. فساد روغن: گازهای احتراق اسیدی هستند و ترکیب آن‌ها با روغن، باعث ایجاد لجن و کاهش عمر مفید روغن می‌شود.
3. کاهش راندمان: فشار مثبت زیر پیستون، در برابر حرکت پایین‌رونده‌ی پیستون مقاومت ایجاد کرده و توان موتور را می‌گیرد.

اینجاست که بخارگیر موتور یا سیستم تهویه کارتر (Crankcase Ventilation) وارد عمل می‌شود. وظیفه این سیستم، تخلیه این فشار اضافه و هدایت مجدد بخارات روغن به داخل منیفولد هوا برای سوختن در موتور است.

نکته فنی:

در خودروهای قدیمی، این بخارات مستقیماً به هوا تخلیه می‌شدند (شیلنگی که زیر ماشین آویزان بود.)، اما در خودروهای مدرن (از پراید یورو ۴ گرفته تا هیوندای و کیا GDI)، به دلیل استانداردهای آلایندگی، سیستم باید مداربسته (Closed Loop) باشد.

تفاوت شیر PCV و سیستم CCV

در بازار قطعات یدکی و حتی بین مکانیک‌ها، اغلب واژه‌های PCV و CCV به جای هم استفاده می‌شوند، اما این دو تفاوت‌های ظریفی دارند که دانستن آن‌ها برای یک متخصص برق خودرو و انژکتور ضروری است.

۱. شیر PCV

شیر PCV یا Positive Crankcase Ventilation یک شیر یک‌طرفه فنردار است. وظیفه آن کنترل جریان خروج بخارات از کارتر به سمت منیفولد هواست. عملکرد آن وابسته به خلأ منیفولد است:

• در دور آرام (Idle): خلأ منیفولد زیاد است -> شیر نیمه‌بسته می‌شود تا دور موتور به هم نریزد.
• در دور بالا (High Load): خلأ کم است اما فشار کارتر زیاد است -> شیر کاملاً باز می‌شود تا بخارات تخلیه شوند.

۲. سیستم CCV یا اویل سپراتور

این اصطلاح معمولاً به کل سیستم اشاره دارد و شامل بخش “جداکننده روغن” است. در خودروهای جدیدتر (مانند موتور EF7 یا موتورهای جدید کیا و هیوندای)، ما فقط یک شیر ساده نداریم؛ بلکه یک باکس پیچیده داریم که با استفاده از نیروی گریز از مرکز یا صفحات مشبک، قطرات روغن را از بخار جدا کرده و روغن مایع را به کارتر برمی‌گرداند.

علائم خرابی بخارگیر موتور

تشخیص خرابی بخارگیر موتور نیاز به ابزار دیاگ پیچیده‌ای ندارد، بلکه نیاز به هوش و تجربه شما دارد. اگر مشتری با یکی از علائم زیر مراجعه کرد، حتماً سلامت این قطعه را بررسی کنید:

۱. روغن‌ریزی‌های متعدد و بازگشت‌کننده

آیا تا‌به‌حال واشر درب سوپاپ را عوض کرده‌اید و مشتری دو هفته بعد با همان مشکل برگشته است؟ وقتی مسیر بخارگیر مسدود باشد، فشار داخلی موتور مثل یک دیگ زودپز بالا می‌رود. این فشار راهی جز بیرون زدن از ضعیف‌ترین نقاط (کاسه‌نمدها، واشر درب سوپاپ و گیج روغن) ندارد.

• هشدار: تعویض واشر بدون چک کردن بخارگیر، خیانت به جیب مشتری است.

۲. دود آبی و کم کردن روغن

اگر دیافراگم اویل سپراتور پاره شود، مکش منیفولد مستقیماً روغن مایع را از داخل موتور به محفظه احتراق می‌کشد. در نتیجه خودرو دود آبی غلیظ می‌دهد، اما موتور از نظر رینگ و پیستون سالم است. بسیاری از موتورها به اشتباه برای این ایراد باز و تعمیر اساسی می‌شوند.

۳. صدای سوت کشیدن موتور

در برخی خودروها (مخصوصاً موتورهای اروپایی و برخی مدل‌های چینی)، پارگی دیافراگم بخارگیر باعث ایجاد خلأ غیرعادی در کارتر می‌شود. هوا سعی می‌کند از طریق کاسه‌نمد میل‌لنگ وارد موتور شود که صدای سوت ممتد و آزاردهنده‌ای ایجاد می‌کند.

۴. نوسان دور موتور و بد کار کردن در دور آرام

ورود هوای کنترل‌نشده از طریق پارگی دیافراگم یا شیلنگ‌های پوسیده بخارگیر، نسبت سوخت و هوا را به هم می‌زند. این موضوع باعث لرزش موتور، نوسان دور موتور و حتی روشن شدن چراغ چک با کدهای خطای مربوط به “تین بودن سوخت” (System Too Lean) می‌شود.

چرا بخارگیر موتور خراب می‌شود؟

دانستن علل خرابی به شما کمک می‌کند تا مشاوره‌های بهتری به مشتریانتان بدهید.

1. روغن موتور بی‌کیفیت: استفاده از روغن‌های نامرغوب یا دیر عوض کردن روغن، باعث تشکیل لجن و گرفتگی مجاری اویل سپراتور می‌شود.
2. سفرهای کوتاه مداوم: در سفرهای کوتاه، موتور گرم نمی‌شود و رطوبت داخل سیستم تبخیر نمی‌شود. این رطوبت با روغن ترکیب شده و ماده‌ای شبیه سس مایونز (کف زرد رنگ) می‌سازد که قاتل سیستم CCV است.
3. فرسودگی دیافراگم: دیافراگم لاستیکی داخل شیر بخارگیر، دائماً در معرض گرما و بخارات نفتی است. پس از چند سال، خشک شده و ترک می‌خورد.

توصیه: در سرویس‌های دوره‌ای، حتماً شیلنگ‌های مربوط به بخارگیر را از نظر نرمی و عدم ترک‌خوردگی بررسی کنید. سفت شدن شیلنگ‌ها نشانه پایان عمر آن‌هاست.

مراحل تست سلامت بخارگیر موتور

برای اینکه مطمئن شوید آیا قطعه بخارگیر سالم است یا خیر، چند تست ساده وجود دارد:

تست درب روغن:

خودرو را روشن کنید و بگذارید گرم شود. درب پرکن روغن را باز کنید.

• حالت نرمال: باید یک مکش بسیار جزئی وجود داشته باشد یا فشار خنثی باشد.
• خرابی (گرفتگی): اگر دود و فشار زیادی به بیرون می‌زند، احتمالا مسیر خروجی بخارگیر کیپ شده است.
• خرابی (پارگی دیافراگم): اگر مکش بسیار شدیدی وجود دارد که درب روغن به سختی جدا می‌شود، دیافراگم پاره شده و خلأ منیفولد مستقیماً کارتر را می‌مکد.

تست تکان دادن (برای شیرهای PCV ساده):

شیر را باز کنید و تکان دهید. باید صدای “تق‌تق” (لق‌لقی) بدهد. اگر صدا نداد، فنر یا ساچمه داخلی با لجن چسبیده است.

تاثیر خرابی بخارگیر بر سنسورهای خودرو

شاید بپرسید این قطعه مکانیکی چه ربطی به برق و انژکتور دارد؟ ارتباط بسیار مستقیم است.

زمانی که بخار روغن بیش‌از‌حد وارد منیفولد شود:

1. سنسور MAP: چرب شدن سنسور فشار هوا باعث ارسال اطلاعات غلط به ECU می‌شود.
2. دریچه گاز: تجمع جرم و روغن پشت پولکی دریچه گاز، باعث گاز خوردن بی‌دلیل یا خاموش شدن خودرو هنگام ترمزگیری می‌شود.
3. شمع‌ها: روغن‌سوزی ناشی از خرابی بخارگیر، الکترود شمع‌ها را روغنی کرده و باعث میس‌فایر (احتراق ناقص) می‌شود.

در دوره‌های برق و انژکتور آکادمی کارنو مهارت، ما دقیقاً روی همین نکات ریز تمرکز می‌کنیم. اینکه چگونه یک قطعه مکانیکی می‌تواند سیستم مدیریت موتور (سیستم EMS) را با چالش مواجه کند.

دوره برق و انژکتور و آپشنال خودروهای چینی

20.000.000 تومان – 50.000.000 تومانPrice range: 20.000.000 تومان through 50.000.000 تومان

با بیش از 80 ساعت آموزش عملی و تخصصی، این دوره شما را برای عیب‌یابی و تعمیر سیستم‌های برق و انژکتور خودروهای چینی آماده می‌کند. مناسب برای فنی‌کارانی که به‌دنبال ورود حرفه‌ای به بازار خودروهای وارداتی هستند.

راهنمای تعویض و نگهداری بخارگیر موتور

آیا می‌توان بخارگیر را تعمیر کرد؟

• شستشو: در برخی موارد که مشکل فقط گرفتگی ناشی از لجن است، شستشو با اسپری انژکتورشور یا بنزین می‌تواند مشکل را حل کند.
• تعویض: اگر دیافراگم پاره شده باشد یا فنر داخلی خاصیت خود را از دست داده باشد، حتماً باید قطعه تعویض شود. استفاده از چسب مزدا یا تعمیرات غیراصولی فقط مشکل را به تعویق می‌اندازد.

نکته: قیمت یک اویل سپراتور نو در مقایسه با هزینه تعمیر موتوری که به دلیل روغن‌سوزی باز شده، ناچیز است. با توضیح این مسئله به مشتری، او را قانع به تعویض قطعه کنید.

نتیجه‌گیری

در دنیای تعمیرات خودرو، تفاوت یک “تعویض‌کار” با یک “متخصص”، در دقت به همین جزئیات است. بخارگیر موتور قطعه‌ای است که نادیده گرفتن آن می‌تواند اعتبار شما را زیر سوال ببرد و هزینه سنگینی روی دست مشتری بگذارد. با بررسی دقیق سیستم تهویه کارتر در هر سرویس، نه تنها عمر موتور مشتری را تضمین می‌کنید، بلکه به عنوان یک تعمیرکار دلسوز و حرفه‌ای در ذهن او ماندگار می‌شوید.

اگر به یادگیری عمیق و اصولی مباحث فنی خودروهای داخلی، چینی، کیا و هیوندای علاقه‌مند هستید، جای شما در دوره‌های تخصصی کارنو مهارت خالی است. ما در دوره‌های جامع آموزش برق خودرو، نه تنها سیم‌کشی، بلکه ارتباط متقابل قطعات مکانیکی و الکترونیکی را به شما می‌آموزیم تا هیچ عیبی از چشمان تیزبین شما مخفی نماند.

برای دیدن ترفندهای آموزشی روزانه و اطلاع از دوره‌های جدید، حتماً پیج اینستاگرام کارنو مهارت را دنبال کنید. یادتان باشد، مهارت شما، سرمایه شماست.

سوالات متداول

1. آیا حذف کردن بخارگیر موتور و یکسره کردن شیلنگ کار درستی است؟

خیر، این کار کاملاً اشتباه است. حذف بخارگیر باعث ورود آلودگی به موتور، به هم ریختن تنظیم سوخت و هوا (به دلیل تغییر در فشار کارتر) و آسیب به محیط زیست می‌شود. همچنین بوی نامطبوع روغن سوخته وارد کابین خواهد شد.

2. چه زمانی باید شیر بخارگیر یا اویل سپراتور را تعویض کنیم؟

زمان مشخصی مانند تسمه تایم ندارد، اما توصیه می‌شود هر ۵۰ هزار کیلومتر آن را بررسی کنید. در صورت مشاهده روغن‌ریزی از اطراف درب سوپاپ یا مشاهده روغن در خرطومی هواکش، زمان تعویض فرا رسیده است.

3. آیا خرابی بخارگیر باعث روشن شدن چراغ چک می‌شود؟

بله، مستقیماً کدی به نام “خرابی بخارگیر” نداریم، اما خرابی آن باعث خطای سنسور اکسیژن (تنظیم نبودن سوخت) یا خطای سنسور مپ (فشار غیرعادی منیفولد) شده و چراغ چک را روشن می‌کند.

4. تفاوت بخارگیر موتور در خودروهای چینی و داخلی چیست؟

اصول کار یکسان است اما ساختار متفاوت است. در خودروهای داخلی مثل پژو معمولا سیستم ساده‌تر است، اما در خودروهای چینی توربو (مانند جک S5 یا تیگو 7) سیستم اویل سپراتور پیچیده‌تر و حساس‌تر است و خرابی آن سریعاً باعث افت توان توربو می‌شود.